Πρωτεύουσα και λιμάνι του νησιού με 650 κατοίκους, το Μανδράκι εντυπωσιάζει με τη γραφικότητά του. Κάτασπρα σπίτια -ορισμένα χρωματισμένα- με επίπεδες οροφές, εξωτερικά στρωμένες με ελαφρόπετρα και εσωτερικά σκεπασμένες με καλάμια, μπαλκόνια και αυλές γεμάτα λουλούδια και αναρριχητικά. Στενά δρομάκια ανεβάζουν ψηλά στο κάστρο και στην Παναγιά τη Σπηλιανή.

Αξιοθέατα αποτελούν:

· Τα ερείπια της αρχαίας πόλης -πάνω από το Μανδράκι - με τμήματα οχυρωματικού περιβόλου (4ου αι. π.Χ.) και κεκλιμένο επίπεδο πύλης.

· Το αρχαίο νεκροταφείο, με ευρήματα 7ου και 6ου αι. π.Χ. και τάφος του 5ου αι. π.Χ.

· Το Κάστρο -σε ύψος 150 μ.- που δεσπόζει πάνω από την πρωτεύουσα και θεωρείται κτίσμα των Ιπποτών του Τάγματος του Αγίου Ιωάννη (1315). Διατηρείται σε αρκετά καλή κατάσταση. Η θέα από εδώ είναι μοναδική. Φαίνεται η συστάδα των τετράγωνων σπιτιών, η μπορντούρα με τα μαύρα βράχια, που τα χωρίζει από τη θάλασσα και τα νησάκια Γυαλί και Κανδελούσα.

· Η Παναγιά η Σπηλιανή είναι το δεύτερο καστρομονάστηρο της Δωδεκανήσου (άλλοτε σπήλαιο) και προστάτιδα του νησιού. Βρίσκεται στην αντίθετη πλευρά από το λιμάνι (ΒΔ) και υψώνεται πάνω σε βράχο ύψους 30 μ. Χτίστηκε γύρω στα 1600. Η εκκλησία του είναι βασιλική με ωραίο τέμπλο του 18ου αι. Υπάρχει μικρή βιβλιοθήκη με τουρκικά και ελληνικά βιβλία και έγγραφα. Ανάμεσα στα κειμήλια που φυλάγονται υπάρχουν εκκλησιαστικά σκεύη, σταυροί, ευαγγέλια και φορητές εικόνες. Τα 270 σκαλοπάτια οδηγούν στην ιερή Σπηλιά και μπροστά στη θαυματουργή εικόνα της Μεγαλόχαρης.

Η παράδοση αναφέρει ότι γύρω στο 1400 μ.Χ. ένας γεωργός ανακάλυψε σ' ένα σπήλαιο κοντά στα Λουτρά Μανδρακίου τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας και την μετέφερε στο ναό της Παναγιάς της Ποταμίτισσας. Την επόμενη μέρα διαπιστώθηκε ότι η εικόνα έλειπε. Μέσα σε λίγες μέρες βρέθηκε από κατοίκους σε σπηλιά πάνω στο βράχο. Αφού την μετέφεραν στο ναό της Ποταμίτισσας η εικόνα θαυματουργικά επέστρεψε στο σπήλαιο του βράχου. Το περιστατικό αυτό επαναλήφθηκε τρεις φορές και οι κάτοικοι αποφάσισαν να μετατρέψουν τη σπηλιά σε ιερό ναό.

Η μονή χρονολογείται γύρω στο 1600 μ.Χ. Η εικόνα της Παναγίας είναι αμφιπρόσωπη. Στην πίσω όψη εικονίζεται ο Άγιος Νικόλαος που χρονολογείται το 1400 μ.Χ. και στην άλλη η εικόνα της Παναγίας που χρονολογείται το 1600 μ.Χ. Η εικόνα είναι επενδυμένη από ασήμι.

· Γυαλί. Μικρό νησί, 4 ν.μ. βορειοδυτικά από τη Νίσυρο. Εδώ γίνεται η εξόρυξη, επεξεργασία και φόρτωση της ελαφρόπετρας. Υπάρχει ένας μικρός οικισμός με περίπου 30 κατοίκους κυρίως εργάτες.

ΙΣΤΟΡΙΑ

Το όνομα του νησιού ανήκει πιθανότατα στα προελληνικά αιγαιακά τοπωνύμια. Οι πρώτοι κάτοικοι της Νισύρου ήταν Κάρες. Ακολούθησαν οι Αχαιοί της Κω και οι (Δωρικής καταγωγής) Ρόδιοι. Σύμφωνα με τον Όμηρο, οι Νισύριοι συγκαταλέγονταν μεταξύ των Ελλήνων που πολέμησαν στην Τροία. Τους Νισυρίους βρίσκουμε και στους φορολογικούς καταλόγους της αθηναϊκής συμμαχίας. Λάτρευαν τον Δελφίνιο Απόλλωνα, όπως και τον πελασγικό Ποσειδώνα, ιερό του οποίου υπήρχε στους σημερινούς Πάλους, όπου ευρίσκονταν κι οι παλιές θερμοπηγές του νησιού. Σωζόμενες αναθηματικές στήλες μας μιλούν για την εξαιρετική θέση που κατείχε στην λατρεία των αρχαίων κατοίκων ο Μιλείχιος Ζευς, η θεά Τύχη, ο Ερμής κλπ.

Οι ιστορικές τύχες της Νισύρου είναι κοινές με εκείνες των νησιών του ΝΑ Αιγαίου. Ο 5ος και ο 4ος αιώνας π.Χ. αποτελούν την περίοδο της μεγάλης ακμής του νησιού. Κατά τους Μηδικούς πολέμους, η Νίσυρος ήταν υπόδουλη στην Αρτεμισία, τη βασίλισσα της Αλικαρνασσού η οποία συμπαθούσε τους Πέρσες. Αργότερα, για ένα μικρό διάστημα οι Νισύριοι συντάχθηκαν με τους Αθηναίους, ενώ στη συνέχεια παρέμειναν ανεξάρτητοι, μέχρι το 200 π.Χ., οπότε υποτάχθηκαν στη Ρόδο, την τύχη της οποίας από τότε ακολούθησαν πιστά.

Οι Ιωαννίτες ιππότες οχύρωσαν τη Νίσυρο το 1315 μ.Χ, χτίζοντας τα επόμενα χρόνια πέντε φρούρια σε στρατηγικής σημασίας τοποθεσίες του νησιού. Το 1422, μια σφοδρή έκρηξη του ηφαιστείου δημιούργησε το μεγάλο κρατήρα στο κέντρο του νησιού.

Οι Τούρκοι λεηλάτησαν τη Νίσυρο τουλάχιστον τέσσερις φορές, μέχρι το 1523, οπότε την υπέταξαν και, μαζί με τα άλλα νησιά, την υπήγαγαν στο ιδιότυπο προνομιακό καθεστώς των «μακτού». Κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821, οι Νισύριοι ναυτικοί υποστήριξαν με τα σκάφη τους τις θαλάσσιες επιχειρήσεις των Ελλήνων, όμως η Νίσυρος έμεινε έξω από τη νεοσύστατη Ελλάδα.

Στα τέλη του 19^ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, οι ανά τον κόσμο ξενιτεμένοι Νισύριοι πρόσφεραν πολλά στο νησί, το οποίο κατέλαβαν οι Ιταλοί το 1912. Το 1913 σημειώθηκε η τελευταία έκρηξη του ηφαιστείου. Μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο, το 1948, η Νίσυρος παραχωρήθηκε από τη νικημένη Ιταλία στην Ελλάδα.

ΗΦΑΙΣΤΕΙΟ & ΙΑΜΑΤΙΚΑ ΛΟΥΤΡΑ

Η Νίσυρος είναι το νεότερο από τα μεγάλα ηφαιστειακά κέντρα της Ελλάδας και περιλαμβάνεται μαζί με τα Μέθανα, τη Μήλο και τη Σαντορίνη στα ενεργά ηφαίστεια της χώρας μας. Τα παλαιότερα πετρώματα έχουν ηλικία 160.000 ετών, ενώ τα νεότερα (προϊστορικά) 15.000 ετών, καλύπτοντας ολόκληρο το νησί. Το μεγαλύτερο μέρος του νησιού της Νισύρου είναι ορεινό, ηφαιστειογενές και πολύ εύφορο. Αποτελείται από ηφαιστειακά πετρώματα, με εξάρσεις όγκων που δημιουργήθηκαν από παλαιές δράσεις του ηφαιστείου. Τα διάφορα είδη πετρωμάτων (βασάλτες, ανδεσίτες, δακίτες, ρυόλιθοι κλπ.) έχουν χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή διαφόρων κτισμάτων όπως το Παλαιόκαστρο και Καμπαναριό του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου έξω από τα Νικιά.

Η βάση του νησιού έχει σχηματισθεί από υαλοκλαστική ροή λάβας και λατυποπαγές πέτρωμα. Τα βράχια είναι καλυμμένα από πυροκλαστικές εναποθέσεις και ηφαιστειακούς θόλους. Δύο πιθανές εκρήξεις έγιναν αρκετές χιλιετηρίδες, περίπου 25.000 χρόνια πριν.
Μια μεγάλη κατάθλιψη σημειώθηκε στο ανατολικό μέρος στο μέσον του νησιού.
Η δυτική στεφάνη από αυτή την κατάθλιψη είναι το υψηλότερο τμήμα του νησιού.
Το βουνό Αγ. Ιωάννης είναι στην ανατολική πλευρά της κατάθλιψης, η οποία είναι περίπου 100 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Το 1956, παρατηρήθηκαν ρωγμές εδάφους που έβγαζαν καπνούς παραπλεύρως των δυτικών και νοτίων πλευρών του Ράμμου.

Είναι πιθανόν ότι το ηφαίστειο εξερράγη το 1422. Το 1872, έγινε μια έκρηξη συνοδευόμενη από σεισμούς, εκπυρσοκροτήσεις και κόκκινες και κίτρινες φλόγες. Τέφρα και άλλα υλικά εξερράγησαν και κάλυψαν το έδαφος του Ράμμου. Κατά την έκρηξη το 1873, δημιουργήθηκε ένας κρατήρας περίπου 6 – 7 μέτρων και τέφρα και λάσπη βγήκε έξω. Το έδαφος των περιοχών Λακκοί και Ράμμος είχε μεταμορφωθεί σε μια λίμνη με ζεστό αλμυρό νερό, αυτό που ξεχείλισε από τον κρατήρα. Η πιο πρόσφατη ισχυρή έκρηξη ήταν το 1888 που σχημάτισε έναν κυλινδρικό αγωγό από ηφαιστειακά στοιχεία με διάμετρο τουλάχιστον 25 μέτρων.

Ο μεγαλύτερος κρατήρας του ηφαιστείου, με το γενικό όνομα «Πολυβώτης», έχει διάμετρο 260μ και βάθος 30μ. Στην περιοχή βρίσκονται άλλοι πέντε νεότεροι κρατήρες, ο μεγαλύτερος των οποίων είναι ο «Στέφανος», με διάμετρο 30μ και βάθος 30μ. Επίσης, το ηφαίστειο περιβάλλει κοιλάδα (καλντέρα), με μήκος 2.400μ και πλάτος 950μ.

Σε απόσταση 1,5 χλμ. από το Μανδράκι (πρωτεύουσα του νησιού) βρίσκεται η πηγή των Λουτρών αναγνωρισμένη για τα νατροχλωριο-θειούχα νερά της με μέγιστη θερμοκρασία 46ºC. Υπάρχει κτιριακή εγκατάσταση που εξυπηρετεί τους χρήστες για υδροθεραπεία, φυσικοθεραπεία και διαμονή. Τα συγκεκριμένα Ιαματικά Λουτρά είναι παραθαλάσσια, διαθέτουν κτιριακή υποδομή με 65 κλίνες και λειτουργούν από Ιούνιο έως Οκτώβριο. Επίσης υπάρχει και η πηγή της Θερμιανής, δίπλα στο εκκλησάκι της Παναγιάς της Θερμιανής, στη βόρεια άκρη του χωριού των Πάλων. Η πηγή της Θερμιανής είναι γνωστή από την αρχαιότητα. Το περιεχόμενο της επιγραφής που βρέθηκε στα ερείπια της μεγάλης στοάς των Ρωμαϊκών λουτρών τα οποία λειτουργούσαν στην ίδια περιοχή ενισχύει την άποψη ότι ο πατέρας της ιατρικής Ιπποκράτης, είχε διαλέξει αυτή την πηγή ως ιαματικό λουτροθεραπευτικό κέντρο. Στην περιοχή λειτουργούσε θεραπευτικό κέντρο, από το 1895 έως τις αρχές της δεκαετίας του 30. Σήμερα έχουν ως ένα βαθμό αναστηλωθεί τα παλαιά λουτρά, δεν είναι όμως ακόμη έτοιμα να λειτουργήσουν κανονικά. Η θερμοκρασία της πηγής είναι 33ºC, αναμένεται όμως να αυξηθεί κατά 8-10ºC αν αντληθεί το νερό.

Μία τρίτη γνωστή θερμή πηγή είναι αυτή στον όρμο του Αυλακιού. Τα νερά της είχαν χρησιμοποιηθεί για λουτροθεραπείες πριν εγκαταλειφθεί ο οικισμός. Το ζεστό νερό αναβλύζει σήμερα μέσα στη θάλασσα και η μέγιστη θερμοκρασία του είναι 59ºC.

Σε κοντινή απόσταση (1-3 χλμ) βρίσκονται: ελικοδρόμιο, μαρίνα, αρχαιολογικοί χώροι, καταφύγιο μικρών σκαφών (εφάπτεται των Λουτρών) και το λιμάνι.

ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ - ΕΘΙΜΑ

Το πανηγύρι της Παναγιάς της Σπηλιανής. Πραγματοποιείται το Δεκαπενταύγουστο και είναι το πιο γνωστό έθιμο - εκδήλωση του νησιού. Οι Νισύριοι έχουν συνθέσει δικά τους εγκώμια για τη γιορτή. Μετά την ακολουθία του Εσπερινού προσφέρεται νηστήσιμο δείπνο και παραδοσιακοί λουκουμάδες. Κατά την ακολουθία του Όρθρου γίνεται το κόλλυβο της Παναγίας με την συνοδεία μοιρολογιών από τις εννιαμερίτισσες που έχουν φέρει και τα υλικά για το κόλλυβο. Οι εννιαμερίτισσες είναι γυναίκες που έχουν κάνει τάμα να περάσουν 9 μερόνυχτα προσευχής στα κελιά της μονής, προσφέροντας διάφορες εργασίες για την καθαριότητα και προετοιμασία του μοναστηριού κατά τη διάρκεια του πανηγυριού. Μετά το τέλος της λειτουργίας το κόλλυβο μεταφέρεται μαζί με την εικόνα της Παναγίας και με τη συνοδεία πομπής των πανηγυριωτών από το Ηγουμενείο στην τραπεζαρία της μονής, όπου παρατίθεται πάνδημο γεύμα.